Çin’de Uygulamalı Doktora: Prototipler Üzerinden Akademik Derece Modelinin Deneysel Yolculuğu
Çin’deki yüksek lisans ve doktara yolları düşünülürken geleneksel olarak geniş kapsamlı tezler akla gelir. Uygulamalı alanlarda bile doktora derecesinin temel koşulu, literatüre katkı sunan yazılı bir tez sunmaktır. Ancak son dönemde bu yaklaşım bazı alanlarda dönüştürülüyor. Artık bazı durumlarda gerçek bir ürünü geliştirip sunarak doktora almak da yasal olarak mümkün hale geldi. Bu dönüşümün temelini, 2024 yılında yürürlüğe giren yeni derece yasası oluşturuyor. Uygulamaya dayalı doktora olarak adlandırılan bu model, mühendislik gibi alanlarda artık geleneksel tez zorunluluğunu esnetiyor ve üniversitelere fiziksel prototipler, yenilikçi üretim teknikleri veya kapsamlı proje uygulamaları üzerinden doktora verme yetkisi tanıyor.
Yasanın yürürlüğe girmesiyle başlayan pilot programlar, somut örneklerin de yavaş yavaş ortaya çıkmasını sağladı. Adaylar artık uzun tezler yerine sahada çalışan sistemler ve teknik çözümler üzerinden değerlendiriliyor. Bu değişimin dikkat çekici bir örneği, Çin Güneydoğu Üniversitesi’nden Zheng Hehui’nin doktora sunumunda görüldü: jürinin karşısına ciltli bir tezle değil, Yangtze Nehri’ndeki büyük bir köprü projesinde kullanılan güçlendirilmiş çelik bloklardan oluşan bir mühendislik sistemiyle çıktı ve doktorasını bu proje üzerinden tamamladı. Böylece uygulanabilir doktora modelinin teorik bir düşünceden ibaret olmadığı, gerçek altyapı projeleriyle hayata geçtiği kanıtlanmış oldu.
ABD ile ticaret savaşı ve akademide ortaya çıkan “makale fabrikaları” gibi sorunlar, Çin’i daha doğrudan sonuç üreten bir Ar-Ge ekosistemine yönlendirdi. Başlıca hedef, yüksek atıf içeren makaleler üretmekten çok, sahada çalışan donanım ve sistemler geliştirmek oldu. Bu dönemde dünyadaki mevcut sistemin sorunlarına bakmak gerekiyor: 2022’de Çin, bilimsel yayın sayısı ve “yüksek etki” çalışmaları açısından ABD’yi geride bıraktı; fakat kalite meseleleri de büyüdü. Akademik yükselmenin yayın miktarına bağlanması, hayalet yazarlık ve veri sahteciliği gibi etmenleri tetikledi. 2023 yılında dünya çapında 10 binden fazla makale geri çekildi ve bu durumun önemli bir kısmında Çinli ortak yazarlar öne çıktı. Çin merkezi hükümeti bu duruma müdahale etmek zorunda kaldı: makale başına para ödülleri kaldırıldı ve usulsüzlük yapan araştırmacılar için ulusal fon başvurusu yasağı getirildi.
2024 itibarıyla uygulanabilir doktora modelinin temelleri atıldı. 18 kritik alanda pilot programlar başlatıldı, mühendislikleri ve yarı iletkenler gibi sektörel tıkanıklıkların bulunduğu alanlar öncelik kazandı. Son üç yılda 50 mühendislik lisansüstü kolej kuruldu; yaklaşık 20 bin mühendislik öğrencisi programa dahil edildi. 60 üniversite ve 100’den fazla şirket bu girişime katıldı; Tsinghua Üniversitesi ise 56 şirketle iş birliği yaparak öğrencilere 100’den fazla patent olanakları sundu. Programdan mezun olanların arasında, Nükleer Enerji Enstitüsü’nde çalışan Wei Lianfeng de bulunuyor. Harbin teknoloji Enstitüsü’nden bu sistemle mezun olan ilk öğrenci, vakum lazer kaynak süreçlerini ve ilgili üretim ekipmanlarını geliştirmeyi çalıştı; bu, doğrudan üretim hattında karşılaşılan sorunlara çözüm sunuyor. Bu uygulamalı doktora programı, şu anda Çin’in yaklaşık 97 bin doktora mezunu veren yıllık kapasitesi içinde nispeten küçük bir paya sahip. Ancak ilk pilot grupta 67 öğrencinin tasarım, proje ve vaka raporları üzerinden başvuru yapması, modele olan ilginin yüksek olduğuna işaret ediyor. Temel bilimlerde klasik tez formatı korunacak olsa da, mühendislik ve bilim arasındaki hibrit alanlarda bu yöntemin daha da genişleyebileceği düşünülüyor. Çin’in bu yaklaşımı, dünya genelindeki uygulama biçimlerini de etkilemeye aday durumda ve yeni bir değerlendirme çerçevesi gerektirecek kadar karmaşık gerçek dünya etkilerini barındırıyor. Bu modelin potansiyeli, yalnızca akademik süreçleri değil endüstriyel etkileri de birlikte ele almayı gerektiriyor; dolayısıyla farklı kriterlerin bir arada değerlendirildiği bir ölçüm sistemiyle değerlendirilecek gibi görünüyor.
